به آنكه بزنا او را متولد سازيد ( فانما للعاهر الحجر ) پس بدرستى كه مر زانى را سنگست يعنى رجم پس ولد را در موضع بد جاى مدهيد و او را با شهوات و هواى نفس وا مگذاريد كه * ( إِنَّ اللَّه كانَ عَلَيْكُمْ ) * بدرستى كه خداى بود و باشد بر شما * ( رَقِيباً ) * ديده بان و مطلع و حافظ بر همهء اقوال و افعال شما اينكلام براى تأكيد و تحذير است و مبالغهء در اتقا يعنى بايد كه حركات و سكنات خود را به احتياط بجا آوريد و بوقت عزيمت بر ناپاكى و بى باكى از او شرم داريد و بعد از امر بتقوى و صلهء ارحام امر مينمايد بتوفير حقوق يتامى و اتقا از تصرفات ناشايسته در اموال ايشان ميفرمايد * ( وَآتُوا الْيَتامى ) * و بدهيد مر يتيمان را اى اوليا و اوصياى ايشان * ( أَمْوالَهُمْ ) * مالهاى ايشان را كه به حكم ولايت و وصايت بر آن تسلط داريد يعنى بر ايشان انفاق كنيد در حال صغر و تنگ گيرى نكنيد بر ايشان در نفقه و همه را تسليم ايشان كنيد بعد از بلوغ و رشد آورده‌اند كه اوليا در مالهاى يتيمان تصرفات ناشايسته ميكردند مثل آنكه گوسفند خورد و لاغر را در رمهء ايشا سر ميدادند و در عوض گوسفند فربه بزرگ مىگرفتند و مىگفتند شاة بشاة حق سبحانه و تعالى فرمود كه در مال يتيمان تصرفات ناشايسته مكنيد * ( وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ ) * و بدل مگيريد ناپاك يعنى مال حرام را كه آن مال يتامى است * ( بِالطَّيِّبِ ) * بمال پاك و پاكيزه يعنى بمال حلال كه از اموال شماست مراد آنست كه فرا مگيريد جيد را از مال يتيم كه در حق شما خبيث است و بجاى او مينهيد مال ردى را كه نسبت بشما طيب است و يا استبدال ميكنيد خسيس و زبون را بطيب رفيع و با قيمت و يا استبدال مينمائيد امر خبيث را كه اختزال اموال ايشانست بامر طيب كه آن حفظ آنست و بدانكه يتامى جمع يتيم است و آن كسى كه پدر او فوت شده باشد مأخوذ از تيم كه بمعنى انفراد است و منه الدرة اليتيمة و يتامى در اصل يتايم بوده چون فارس و صاحب كه آن جمع فوارس و صواحباند و بعد از آن لام الفعل را قلب كردند به عين الفعل و يتامى گفته‌اند و يا جمع آن يتمى است چون اسرى كه از باب اقاله است و بعد از آن آن را بر يتامى جمع كرده‌اند چون اسرى و اسارى و اشتقاق مقتضى وقوع آن است بر صغار و كبار لكن عرب تخصيص به غير بالغ كرده‌اند و ورود آن در آيه يا از براى ما بلغ است بنا بر اصل لغت و يا بر اتساع به جهت قرب عهد ايشان بصغر يا تحريص و تخصيص باشد بر آنكه دفع اموال بايد كرد بايشان در اول بلوغ ايشان پيش از آنكه اين اسم از ايشان زايل گردد و گاهى كه آثار رشد از ايشان مشاهده گردد و لهذا حقتعالى امر فرموده بابتلاى ايشان در حين صغر ايشان و يا از براى غير ما بلغ است و حكم مقيد بلوغ كانه قال ( و الوهم اذا بلغوا ) از كلبى و مقاتل مروى است كه آيه در